महाराष्ट्र, हरियाणासह 22 राज्यांत लवकरच ‘SIR’ प्रक्रिया सुरू होणार Special Intensive Revision SIR in Maharashtra 2026 निवडणूक आयोगाने (Election Commission of India – ECI) मतदार यादीच्या Special Intensive Revision (SIR) प्रक्रियेला देशव्यापी स्वरूप दिले आहे.
याच वर्षी एप्रिल महिन्यापासून महाराष्ट्र, हरियाणा, दिल्लीसह 22 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये ही प्रक्रिया सुरू होण्याची शक्यता आहे. या प्रक्रियेमुळे मतदार यादी अधिक शुद्ध आणि अचूक होईल, ज्यामुळे आगामी विधानसभा आणि लोकसभा निवडणुकांसाठी मतदान प्रक्रियेला मजबुती मिळेल.
SIR म्हणजे काय? (What is Special Intensive Revision?)
Special Intensive Revision (SIR) ही निवडणूक आयोगाची एक विशेष आणि सखोल प्रक्रिया आहे. यात मतदार यादीची (electoral rolls) घराघरात जाऊन तपासणी केली जाते. याचा उद्देश अयोग्य किंवा अपात्र मतदार काढून टाकणे आणि पात्र असलेल्या प्रत्येक भारतीय नागरिकाला मतदार म्हणून नोंदणी करणे हा आहे. ही प्रक्रिया 1951 पासून आतापर्यंत अनेकदा राबवली गेली आहे, परंतु शेवटची मोठी SIR 2002-2004 मध्ये झाली होती. आता 2025-2026 मध्ये pan-India स्तरावर ही प्रक्रिया राबवली जात आहे.
निवडणूक आयोगाने जून 2025 मध्ये pan-India SIR ची घोषणा केली. यामुळे मतदार यादीतील चुका, मृत व्यक्तींची नावे, दुहेरी नोंदणी आणि अपात्र व्यक्तींचा समावेश दूर होतो. यामुळे लोकशाहीची मजबुती वाढते आणि निवडणुका अधिक पारदर्शक होतात.
SIR प्रक्रियेच्या टप्प्यांचा आढावा
SIR प्रक्रिया तीन टप्प्यांमध्ये राबवली जात आहे:
Phase I: बिहारमध्ये ही प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे. येथे लाखो अपात्र नावे काढून टाकण्यात आली आणि यादी शुद्ध झाली.
Phase II: 12 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये ही प्रक्रिया सुरू आहे किंवा पूर्ण होत आहे. यात उत्तर प्रदेश, पश्चिम बंगाल, गुजरात, मध्य प्रदेश इत्यादींचा समावेश आहे.
Phase III: आता उर्वरित 22 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये एप्रिल 2026 पासून सुरू होण्याची शक्यता आहे. निवडणूक आयोगाने 19 फेब्रुवारी 2026 रोजी संबंधित राज्यांच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना (Chief Electoral Officers) पत्र पाठवून तयारी पूर्ण करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
22 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची यादी जिथे SIR लवकरच सुरू होणार
निवडणूक आयोगाच्या पत्रानुसार, खालील राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये SIR प्रक्रिया एप्रिल 2026 पासून अपेक्षित आहे:
Andhra Pradesh
Arunachal Pradesh
Chandigarh
Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu
Haryana
Himachal Pradesh
Jammu and Kashmir
Jharkhand
Karnataka
Ladakh
Maharashtra
Manipur
Meghalaya
Mizoram
Nagaland
Delhi
Odisha
Punjab
Sikkim
Tripura
Telangana
Uttarakhand
या यादीत महाराष्ट्र, हरियाणा, दिल्ली, पंजाब, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश यांचा स्पष्ट समावेश आहे. या राज्यांमध्ये सुमारे 39 कोटी मतदार प्रभावित होतील. तयारी पूर्ण करण्यासाठी मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना सूचना देण्यात आल्या आहेत
शेतकऱ्यांसाठी आनंदाची बातमी 35 हजार कोटींची शेतकरी कर्जमुक्ती योजना लवकरच वाचा पूर्ण बातमी
SIR प्रक्रियेत काय होते? प्रक्रियेचे मुख्य मुद्दे हायलाइट
Special Intensive Revision मध्ये खालील महत्वाच्या गोष्टी केल्या जातात:
Booth Level Officers (BLOs) घराघरात जाऊन Enumeration Forms (EFs) वितरित करतात.
प्रत्येक मतदाराला त्यांच्या नावाची लिंक 2002-2004 च्या SIR शी जोडावी लागते किंवा नवीन पुरावे सादर करावे लागतात.
पात्र मतदारांसाठी Form 6 भरून नोंदणी.
अपात्र किंवा मृत मतदारांसाठी Form 7 द्वारे आक्षेप.
Door-to-door verification आणि दस्तऐवज तपासणी.
Draft Electoral Roll प्रकाशित करून दावे-आक्षेप स्वीकारणे.
Final Electoral Roll प्रकाशित करणे.
ही प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर मतदार यादी अधिक विश्वासार्ह आणि शुद्ध होईल. यामुळे आगामी निवडणुकांसाठी मतदार यादी आणि इतर तांत्रिक कामांना मोठी गती मिळेल.
SIR साठी आवश्यक कागदपत्रे (Documents Required for SIR)
SIR मध्ये मतदार नोंदणीसाठी किंवा नाव टिकवण्यासाठी खालील दस्तऐवज सादर करावे लागतात (indicative list, ECI guidelines नुसार):
Aadhaar Card (ECI च्या निर्देशानुसार).
Passport.
Birth Certificate.
Matriculation/Educational Certificate.
Permanent Residence Certificate.
Caste Certificate (SC/ST/OBC).
Bank/Post Office/LIC/PSU Identity Card (1987 पूर्वीचे).
Land/House Allotment Certificate.
Family Register किंवा Forest Right Certificate.
National Register of Citizens (जेथे लागू असेल).
नवीन मतदारांसाठी Form 6 सोबत Declaration आणि पुरावा आवश्यक आहे. अधिक माहितीसाठी voters.eci.gov.in वर भेट द्या.
SIR चे फायदे आणि महत्व
मतदार यादीतील चुका दूर होतात.
अपात्र व्यक्तींचा समावेश रोखला जातो.
पात्र नागरिकांना मतदानाचा अधिकार मिळतो.
निवडणुका अधिक निष्पक्ष आणि विश्वासार्ह होतात.
लाखो मृत किंवा दुहेरी नावे काढून टाकली जातात (उदा. बिहारमध्ये मोठ्या प्रमाणात).
Conclusion
Special Intensive Revision (SIR) ही निवडणूक आयोगाची महत्वाकांक्षी योजना आहे जी मतदार यादीला पूर्णपणे शुद्ध करण्यासाठी राबवली जात आहे. महाराष्ट्र, हरियाणा, दिल्लीसह 22 राज्यांमध्ये एप्रिल 2026 पासून ही प्रक्रिया सुरू होणार असल्याने प्रत्येक नागरिकाने आपली नोंदणी तपासावी आणि आवश्यक दस्तऐवज तयार ठेवावेत. ही प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर भारतातील लोकशाही अधिक मजबूत होईल. अधिक माहितीसाठी निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत वेबसाइट eci.gov.in आणि voters.eci.gov.in ला भेट द्या.
7 FAQ (Frequently Asked Questions)
SIR म्हणजे नेमके काय?
SIR म्हणजे Special Intensive Revision, ज्यात मतदार यादीची सखोल तपासणी केली जाते जेणेकरून फक्त पात्र मतदारच यादीत राहतील.
महाराष्ट्र आणि हरियाणात SIR कधी सुरू होईल?
निवडणूक आयोगाच्या नवीनतम निर्देशानुसार, एप्रिल 2026 पासून सुरू होण्याची शक्यता आहे.
SIR साठी कोणते दस्तऐवज लागतील?
Aadhaar, Passport, Birth Certificate, Educational Certificate इत्यादी. पूर्ण यादी ECI च्या दिशानिर्देशांनुसार उपलब्ध आहे.
माझे नाव SIR मध्ये कसे तपासावे?
voters.eci.gov.in वर जा आणि EPIC नंबर किंवा नावाने शोधा.
नवीन मतदार नोंदणी कशी करावी?
Form 6 भरून BLO कडे किंवा ऑनलाइन voters.eci.gov.in वर सादर करा.
SIR मुळे माझे नाव काढले जाईल का?
फक्त अपात्र किंवा दस्तऐवज नसलेल्या नावांना काढले जाते. योग्य पुरावा असल्यास नाव टिकेल.
SIR ची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?
ECI च्या वेबसाइट eci.gov.in किंवा voters.eci.gov.in वर.